Wat we moeten doen om deze winter te overleven

CDemografie&V
7 mei 2022
Ik was ooit leerkracht
6 september 2022

Wat we moeten doen om deze winter te overleven

De gasprijs staat op het punt de symbolische kaap van €250 te overschrijden. Dat is niet alleen symbolisch vanwege het absolute getal. Maar ook relatief. De gasprijs schommelde een jaar geleden rond de €25, vandaag is die dus 10 keer duurder geworden. [1]

 


Figuur 1: Gasprijs per KWh op de Nederlandse Futuresmarkt (die de referentie is voor de EU)

Hogere prijzen zorgen ervoor dat de markt zich aanpast. Enerzijds wordt er minder verbruikt, zo heeft de EU besloten om collectief 15% minder te verbruiken[2] en is men volop bezig  gas op te slaan. Daarnaast worden er ook nieuwe bronnen aangeboord, zelfs Australië levert nu LNG(gas dat per boot aankomt) aan Europa, iets dat voorheen niet winstgevend was. En belangrijker nog: investeringen in hernieuwbare energie krijgen meer prioriteit dan ooit te voren. De transitie weg van fossiele brandstoffen wordt eindelijk serieus aangepakt.

Maar de prijsstijgingen van gas zijn van een veel te grote orde, veel groter dan nodig is om de impuls te geven om te investeren in hernieuwbare energie. Dus zelfs ik, als groene jongen, vind dat we een manier moeten zoeken om de gasprijs te drukken. Niet alleen voor onze inwoners, maar ook omdat we moeten stoppen met Poetin rijk te maken. Want dat Rusland slapend geld verdient aan deze crisis staat buiten kijf.

Afgelopen jaren is de EU enorm afhankelijk geworden van Russisch gas. Daardoor kan Poetin de prijzen doen oplopen door onzekerheid te scheppen over leveringen. Vandaag stroomt er maar één vijfde van de normale hoeveelheid gas van Rusland naar Europa door een opeenstapeling van “problemen” en “onderhoudswerken”. In de realiteit weten we dat zij dat gas gewoon verbranden om het maar niet naar Europa te moeten sturen.

Figuur 2: Hoeveelheid Russisch gas dat naar de EU stroomt tussen 01/19 en 07/22

40% van het gas dat in de EU verbruikt wordt is afkomstig van Rusland[3] De rigide vraagzijde (bedrijven en burgers kunnen niet snel stoppen met gas te gebruiken) zorgt er voor dat de schommelingen in leveringen een heel sterk effect hebben op de prijs. De kans is groot dat het niet bij een vertienvoudiging blijft. En hoewel Rusland dus maar een vijfde levert, krijgt het toch het dubbele krijgt van vroeger, de kans bestaat dat dit zelfs nog verder toeneemt.

Rusland is trouwens niet de enige die slapend rijk wordt. Over de komende vier jaar verwachten de golfstaten 1,3 biljoen (ja dat is een miljoen maal een miljoen) meer te verdienen door de stijgende energieprijzen.[4] Maar gasproductie is niet alleen een zaak van Rusland en het Midden-Oosten. Op twitter berekende Martien Visser dat Noorwegen nu zo’n 1000 euro per Noor per week binnenkrijgt aan de huidige gasprijzen. Genoeg dus eigenlijk om elke Noor te laten stoppen met werken en op een riant pensioen te sturen.

Onhoudbaar

Dat deze situatie onhoudbaar is, dat ziet iedereen. Zowel voor de betaalbaarheid van energie voor gezinnen en bedrijven, als voor de economische oorlog die we aan het uitvechten zijn met Rusland.

Een eerdere poging om de energiefactuur te verlichten door een verlaging van de BTW heeft nauwelijks een verschil gemaakt voor de gemiddelde consument, maar was vooral een leuk extraatje voor de grootste verbruikers. Met als grootste probleem dat de overheid niet zal durven terugkeren naar de oude tarieven zo lang de prijsstijging aanhoudt en er als gevolg nog een groter gat in de begroting is.

We krijgen allemaal even veel staatsschuld in ruil voor deze BTW-verlaging die vooral de grootste verbruikers de grootste korting geeft. Bijgevolg was deze BTW-verlaging vooral een verschuiving van kleine verbruikers van energie naar de grotere gebruikers. De harde realiteit is dat de Belgische overheid bitter weinig kan doen om de energieprijs te drukken. Eventuele maatregelen op landelijk niveau beperken zich eigenlijk tot het verschuiven van lasten.

Maar wat België niet kan, dat kan de EU wel. De EU kan als handelsblok maatregelen nemen die de prijs echt drukken en de kosten verschuiven naar de producenten. De meest gemakkelijke piste om dit te bereiken is een prijsplafond: er wordt een maximumprijs bepaald en men mag (bij wet) niet meer betalen of vragen dan die prijs.

Dat klinkt wat eng, want wie zijn geschiedenis kent heeft uitgebreid geleerd hoe slecht prijscontroles zijn. Harde prijscontroles die ver onder de marktwaarde van producten liggen leiden algemeen tot tekorten. Landen en bedrijven leveren bepaalde producten niet meer omdat de prijsplafonds het niet meer rendabel lieten zijn. Het gevolg: lege schappen in de winkel en rijen van mensen die aanschoven om dingen te kopen.

Maar in de gasmarkt (en zeker die van vandaag) is de situatie anders. In een normale markt gaan prijsplafonds productie doen verschuiven naar andere landen en leiden hogere prijzen tot meer  leveringen. Maar in de gasmarkt kunnen pijpleidingen niet zomaar verlegd worden en de gasleveringen dalen net door de hoge prijzen. We lopen dus geen risico’s op tekorten door de prijzen te bevriezen.

En we moeten ons ook niet schuldig voelen nar andere leveranciers dan Rusland. Aan pakweg €100 per m³ is nog steeds zo’n 4 keer de prijs van ervoor. Het enige waar we voor moeten zorgen is dat de prijs hoog genoeg blijft om de LNG-tankers nog steeds onze richting te doen uitkomen. Maar het zou de enorme overwinsten van een land als Noorwegen eindelijk stopzetten en eigenlijk (vreemd genoeg) een stimulans geven aan Rusland om extra gasleveringen te doen.

Men kan dit zelfs combineren met een tweede interessante piste, een importheffing (zoals Gert Peersman eerder voorstelde) waarbij een leverancier een bedrag moet betalen per hoeveelheid geleverd gas. Op die manier laat je de gasleveranciers meebetalen om te compenseren voor de gigantische overwinsten die tot nu toe geboekt zijn. EU moet de geïnde bedragen dan terug verdelen onder de inwoners.

Angst

Maar wat als Rusland dan niets meer levert?

De enige reden dat Rusland minder levert is omdat het hen vandaag meer opbrengt. Daarnaast heeft Rusland heeft geen alternatieven op de korte termijn.[5] De infrastructuur en de markt is gewoon niet aanwezig om gas te exporteren naar andere landen in de hoeveelheden dat het tot nu naar Europa werd geëxporteerd. Daarom dat Rusland vandaag ook bezig met het gas af te branden.

Met een plafondprijs is het gas niet leveren geen optie voor Rusland. Ze hebben het geld nu nodig, de oorlog in Oekraïne en de handelsembargo’s kosten handenvol geld dus het kan Rusland het gas niet onder de grond laten steken. Maar hoe langer we niets blijven doen, des te minder dat dit het geval is. Want hoe meer Rusland verdient aan de gasleveringen, des te groter hun oorlogskas wordt en des te meer ruimte ze hebben om gasleveringen stop te zetten. Rusland heeft intussen gezien dat ze door tijdelijke stopzettingen van de levering de gasprijs enorm de hoogte in kunnen jagen. Dus het huidige systeem zet Rusland net aan om de gasleveringen op een laag pitje te zetten want het levert hen meer geld op. Het is tijd om de geldkraan naar Rusland toe te draaien zoals zij de gaskraan voor ons toedraaien.

Want als wij er nu niet voor kiezen om Rusland zonder geld te zetten, dan zal Rusland er vroeg of laat voor kiezen om Europa helemaal zonder gas te zetten.

[1] Dutch TTF Gas Futures | ICE (theice.com)

[2] Member states commit to reducing gas demand by 15% next winter – Consilium (europa.eu)

[3] All eyes turn to Russia’s share of EU’s gas imports (aa.com.tr)

[4] https://www.ft.com/content/94825404-e0a2-4a18-ab8d-2bc61fc7c1ab

[5] Can Russia Execute a Gas Pivot to Asia? | Center for Strategic and International Studies (csis.org)